Antecedentes presocráticos: da orixe do lógos ao concepto de physis

Antecedentes presocráticos: a orixe da filosofía

A aparición da filosofía pode fecharse historicamente. Foi en Xonia, na cidade de Mileto no século VI a.C. (final da época arcaica), cando xurdiron os primeiros pensadores que, renunciando a contentarse coa explicación mítica, preguntáronse polo principio e fundamento do universo, dando unha resposta distinta e deixando de lado os deuses e os relatos tradicionais. Trataron de atopar mediante o razoamento (lógos) un primeiro principio explicativo e fundamento (arché) da natureza (physis) que dese conta da realidade material, da causa do movemento e da multiplicidade dos seres, sen recorrer aos mitos.

Este conxunto de cosmólogos, que vivían nas colonias de Asia Menor e na Magna Grecia (sur de Italia e Sicilia), e que Aristóteles chamaba físicos porque se dedicaban ao estudo da physis, pasaron á historia da filosofía co nome de presocráticos, por seren anteriores a Sócrates (aínda que o nome non é exacto, pois algúns foron contemporáneos del e, incluso, houbo quen o sobreviviu). Pero ademais de faceren cosmoloxía fan ontoloxía, pois para eles a physis é o mesmo que o ser (ontos).

O concepto de physis e o problema do movemento

Para eles a physis abarca a totalidade do Universo (salvo as cousas producidas polos seres humanos). A natureza é dinámica e ordenada (cosmos). É o substrato ou fundamento do ser e a forza que fai que as cousas cheguen a ser.

O primeiro que os impresionou foi o cambio: o nacemento, o crecemento e a morte que se produce na physis. Intentaron explicar todo isto de forma profunda e radical, indo máis alá das aparencias e dos sentidos, e tratando de chegar á raíz.

Monistas e pluralistas

Xeralmente clasifícanse os presocráticos en función dos tipos de respostas que deron ao problema do arché:

• Os monistas: afirman que o arché era unha realidade única.
• Os pluralistas: afirman que o arché era múltiple.

Os filósofos de Mileto

As respostas monistas veñen da man, en primeiro lugar, dos filósofos de Mileto: Tales, Anaximandro e Anaxímenes (século VI a.C.), considerados os iniciadores do pensamento filosófico.

• Para Tales, o arché é a auga e, respecto do movemento, di que se debe a que todo está cheo de deuses (influencia de mitos relixiosos).
• Anaximandro di que o arché é material pero indeterminado: o ápeiron. O determinado xorde do indeterminado por separación de contrarios, e finalmente vólvense unir eses contrarios no indeterminado nun movemento eterno.
• Anaxímenes di que o arché é o aire.

Pitágoras de Samos e o número

Pitágoras de Samos emigrou a Crotona (sur de Italia), onde fundou unha comunidade de discípulos que tiña as seguintes características: amizade entre os seus membros, busca do coñecemento e purificación da alma respecto do corpo. Estas comunidades estendéronse por toda a Magna Grecia. Sostiñan que a alma é inmortal e o corpo o seu cárcere. Respecto ao arché, afirman que é o número. A esencia de todo é a unidade. Pero esta oponse a outras unidades, de onde xorde a dualidade: límite/ilimitado, par/impar, macho/femia, bo/malo… Un é positivo e o outro a súa negación. O movemento xorde da tensión entre elementos contrarios.

Heráclito e Parménides: movemento fronte a repouso

Centrémonos, porén, en dúas das respostas máis destacadas: a de Heráclito de Éfeso (Xonia, séculos VI-V a.C.) e a de Parménides de Elea (sur de Italia, séculos VI-V a.C.). Ambos teñen unha concepción contraria con respecto ao principio e á estrutura da realidade. A súa postura pódese resumir na oposición entre movemento e repouso.

Heráclito de Éfeso e o devir

Heráclito de Éfeso, coñecido como o Escuro porque del nos chegan escuros aforismos de difícil interpretación incluso para os seus contemporáneos, resalta a continua transformación que sofren todas as cousas: «todo flúe, nada permanece», o que leva á caducidade de todo o real. Por iso di que «non podemos bañarnos dúas veces no mesmo río», pois a segunda vez que nos bañemos nin a auga nin nós seremos exactamente iguais. Sostén que mediante os sentidos percibimos ese continuo cambio (o suceder das estacións, o cambio das cores, as follas que caen…), mentres que pola razón coñecemos certa estabilidade. Pensaba que as cousas, no fondo, son unha soa. O principio único de que todo sae e ao que todo volve (o arché) é o lume, o elemento dinámico por excelencia. Todo nace do lume e perece nel, eternamente.

Parménides de Elea e a orixe da metafísica

Pola contra, Parménides (que é considerado como o primeiro metafísico) afirma que os seres humanos intentan chegar ao coñecemento da realidade por dúas vías:

• A vía da verdade: a vía puramente racional.
• A vía da opinión (doxa): o simple coñecemento a través dos sentidos, que só atende á multiplicidade, ao movemento e ás aparencias.