O Reinado de Afonso XIII: Crise e Fin da Restauración

Reinado de Afonso XIII (1902-1931)

Cronoloxía e etapas fundamentais:

• 1902-1923: Monarquía constitucional.
• 1923-1930: Ditadura de Primo de Rivera.
• 1930-1931: Auxe do republicanismo.

Inicios do reinado e propostas de reforma (1902-1916)

Existiu unha forte inclinación do rei a intervir nos asuntos políticos. Durante o reinado produciuse a progresiva desarticulación do sistema canovista debido aos seguintes factores:

• Excesivas intervencións do monarca.
• Fraccionamento e descomposición dos partidos dinásticos.
• Crecente papel do exército na vida política en defensa dos seus intereses e desde posturas cada vez máis conservadoras (Lei de xurisdicións: o poder militar impúxose ao poder civil, de modo que os delitos de opinión e obra contra a unidade da patria e o exército pasaban a someterse ao código militar no seu xuízo).
• Mantemento da fraude electoral.
• Crecente contestación política e aumento da conflitividade social.

As reformas de Maura

Co obxectivo de evitar unha revolución, destacaron reformas como:

• Lei de reforma electoral: pretendía non ter que recorrer á fraude, pero tivo o efecto contrario.
• Lei da administración local: procuraba o incremento da autonomía dos concellos e a posibilidade de crear mancomunidades.

A Semana Tráxica (1909)

En xullo de 1909, unha nova derrota militar en Marrocos decretou a mobilización dos reservistas, o cal xerou unha gran oposición na opinión pública. A folga xeral do 26 de xullo de 1909 tivo como resposta unha forte represión da insurrección popular. As consecuencias foron:

• O reforzo da conxunción electoral Republicano-Socialista.
• A caída de Maura.
• A volta ao poder dos liberais con Canalejas.

As reformas de Canalejas

O seu obxectivo foi ampliar a base social do sistema da Restauración mediante as seguintes medidas:

• A Lei de asociacións relixiosas (coñecida como «Lei do cadeado»).
• A Lei de mancomunidades provinciais.
• A Lei de recrutamento militar.
• Intentos de introducir melloras nas condicións de traballo e a arbitraxe estatal nos convenios salariais.

A quebra do sistema da Restauración

O fracaso das reformas políticas provocou o deterioro do sistema e sucesivas crises políticas que facilitaron o golpe de Estado de 1923.

A crise de 1917

A Primeira Guerra Mundial tivo fondas consecuencias ideolóxicas e económicas. Produciuse a crise máis profunda do sistema da Restauración, resultado da confluencia de tres tipos de conflitos:

• A crise militar: as Xuntas de Defensa, que xurdiron por intereses económicos internos, estendéronse por toda España e ampliaron as súas reivindicacións. O goberno viuse obrigado a recoñecelas, volvendo a impoñerse o poder militar ao civil.
• A crise política: a convocatoria da Asemblea de Parlamentarios en Barcelona.
• A crise social: manifestouse na folga xeral revolucionaria, motivada polo alza de prezos e pola actitude intransixente do goberno; a folga fracasou debido á dura represión gobernamental.

En síntese, o exército, os parlamentarios e a clase obreira ameazaron con botar abaixo a orde constitucional, pero o movemento fracasou polas diferenzas existentes dentro dos propios grupos.

A quebra da quenda e da monarquía constitucional

A inestabilidade política foi en aumento e manifestouse en:

• A debilidade dos gobernos, o fracaso da quenda dinástica e a formación de gabinetes de concentración.
• O aumento da conflitividade social e a radicalización tanto da represión coma das organizacións obreiras.
• O auxe da propaganda e das actividades republicanas, que mantiveron a coalición Republicano-Socialista.
• O incremento da actividade dos movementos rexionalistas e nacionalistas, aumentando a oposición ao réxime entre os nacionalismos periféricos.

A oposición republicana

Durante o reinado de Afonso XIII, o republicanismo representou inicialmente unha minoría política. Un fito sobranceiro da Conxunción Republicano-Socialista foi a elección do líder socialista Pablo Iglesias como deputado a Cortes.

A cuestión marroquí e o desastre de Annual

Co obxectivo de ocupar definitivamente a zona do Rif en Marrocos, realizouse unha manobra militar arriscada que fracasou estrepitosamente coa morte da maioría dos soldados (o Desastre de Annual de 1921). Este feito acentuou a impopularidade da guerra e do exército, xerando ademais fortes sospeitas de que o propio rei estaba detrás da temeraria manobra, o cal incrementou a oposición social á monarquía. A incapacidade do réxime para transformarse conduciu finalmente ao golpe de Estado de 1923.