Apunts de Llengua i Literatura Gallega: Gramàtica i Vanguardies

Morfemes i Flexió Verbal en Gallec

MORFEMES: xénero, número, VT (vocal temàtica), MMT (morfema modo-temporal) e MNP (morfema número-persoal).

FLEXIÓN VERBAL:
ANDABAMOS: R: and — VT: a — MMT: ba — MNP: mos

Procediments de Formació de Paraules

Parasíntese: consiste en combinar os dous procedementos anteriores, composición e derivación:

• AUGA + ARDER + ENTE = AUGARDENTE

Simple: Lexema + morfemes constitutivos.

Composta: Lexema + lexema (ex. picapiedra).

Derivada: (Prefixo) + lexema + (sufixo) (ex. in-felic-idad).

Parasintètica:

• a) lexema + lexema + sufixo: centrocampista
• b) prefixo + lexema + sufixo: indomable

Sigles i Acrònims

SIGLES: unión das letras (iniciais) de varias palabras que forman un sintagma: ESO (Educación Secundaria Obrigatoria).

ACRÓNIMOS: combina as letras ou sílabas de varias palabras (ex. Renfe: Rede Nacional de Ferrocarrís Españois).

Família Lèxica

Familia léxica (campo léxico): conxunto de palabras derivadas, compostas e parasintéticas formadas a partir do mesmo lexema: campo, campestre, campesiño, acampar... Diferenciamos:

• Familia léxica regular: o lexema non presenta variación ao longo de toda a familia: metro, métrico, quilómetro...
• Familia léxica irregular: integra palabras patrimoniais, cultismos e semicultismos polo que o lexema presentará variacións: leite, leiteiro, leitaría, lácteo; persoa, persoal, personalizar, personalismo, personaxe...

Conxugació Verbal

VERBOS:

• PRESENTE: ando
• Copretérito indicativo: andaba
• Pretérito indicativo: andei
• Futuro: andarei
• Postpretérito: andaría
• Presente subxuntivo: ande
• Pretérito subxuntivo: andase
• Futuro subxuntivo e infinitivo conxugado: andarmos

Semàntica i Significat de les Paraules

A denotación é o significado obxectivo ou recto dunha palabra, sen ningún complemento valorativo, afectivo ou sentimental.

Connotacións: Cando as palabras adquiren asociacións de significado adicionais de carácter subxectivo, cultural, ideolóxico, etc.

Sinonimia: Consiste en que para un mesmo significado temos significantes distintos (ex. volver, regresar).

Polisemia: É a relación semántica de acordo coa cal a un mesmo significante lle correspónden varios significados, relacionados entre si dalgunha maneira. GRANADA: Fruto de un árbol / Artefacto explosivo.

Homonimia: un mesmo significante que posúe significados distintos pero cada significante procede etimoloxicamente de palabras diferentes (ex. amo: amar, amo: dono).

Irmandades da Fala i el Nacionalisme

Inicis del Moviment

TEMA 1. Irmandades da fala: (A Coruña, 1916, Antón Vilar Ponte). Potencia as aspiracións galeguistas do provincianismo e o regionalismo. A promoción da lingua galega é un dos seus principios fundamentais e presenta un ideario político ben definido. Inicio do nacionalismo. O seu voceiro é A Nosa Terra. Potencia o uso do galego en todos os ámbitos. Funda editoriais e publicacións periódicas en galego.

Publican 'algunas normas para unificación de idioma galego', un diccionario castelán-galego. Impulso do teatro e poñen en marcha un Seminario de Estudios Galegos.

Seminario de Estudios Galegos: Institución fundamental na investigación, historia e cultura de Galicia, creado por un grupo de universitarios e no que participan como coordinadores de algunhas das súas seccións os intelectuais máis destacados do galeguismo: Castelao, Cuevillas e Risco.

Activisme Polític i Partit Galleguista

Actividade política das Irmandades:

• Autonomía integral para Galicia.
• Busca de bases para facer posible un federalismo con Portugal.
• Cooficialidade do galego.
• Institucións lexislativas e xudiciais propias e autonomía fiscal.
• Igualdad de dereitos da muller.
• Reformas que acaben co secular atraso da economía galega.

Programa recollido polo Partido Galleguista durante a Segunda República.

Partido Galleguista: 1931. Nas eleccións de 1936 obtén 3 escanos nas Cortes Xerais. Redactan o Estatuto de Autonomía para Galicia que, malia ser aprobado maioritariamente en plebiscito, non entrará en vigor.

Poesia e Narrativa das Irmandades

Poesía das Irmandades: Contidos temática e formal dos autores do rexurdimiento, cun progresivo deterioro estético. Dase unha transición polo influjo do modernismo. Dúas tendencias: Continuista e renovadora.

Autores: Noriega Varela e Ramón Cabanillas (Da terra asoballada, A rosa de cen follas…).

Narradores das Irmandades: Coetáneos dos compoñentes do Grupo Nós, pero estes prefiren a poesía e o teatro.

• Aparecen en galego o ensaio, a prensa e coleccións de narrativa breve (Céltiga, Lar).
• Lesta Meis: a súa obra narrativa reflicte a súa experiencia vital na emigración: Manecho o da rúa, Estebo.
• Carré Alvarellos: Fundador da editorial Lar e importante autor teatral: Naiciña.

As Vangardas na Literatura Galega

Concepció i Característiques

VANGARDAS: Movemento estético que se produce a principios do s. XX, provocando unha profunda renovación nos distintos campos artísticos. Movemento fragmentario: numerosos grupos, diversas propostas, os ismos (futurismo - Italia, dadaísmo - Zúrich, cubismo-surrealismo - París, expresionismo - Alemaña, imaginismo - Inglaterra, ultraísmo - España, hilozoísmo - Galicia...).

Características comúns aos movementos de vangarda:

1. Ruptura radical coa tradición.
2. Renovación da temática.
3. O arte ten sentido en si mesma.
4. Arte cerebral, antisentimental, antirromántica.
5. Expresión hermética.
6. Elaboración de manifestos programáticos radicais.

Xeración das vangardas, xeración do 25 ou Novecentistas.

• Manifestacións das vangardas: revistas (Ronsel, Alfar, Cristal...), manifestos (Máis alá, 1922), crítica da literatura e dos tópicos literarios galegos.

- Renovación sen romper totalmente coa tradición: Hilozoísmo (poesía paisaxística), neotrobadorismo (lírica medieval).

- Vertiente rupturista: Creacionismo.

Tendències Vanguardistes

- Vangarda rupturista:

• Manuel Antonio: movemento creacionista que pretende captar a esencia da realidade e interpretarla desde a óptica persoal do poeta, incorporando características expresivas propias doutras correntes de vangarda (De catro a catro, 1928).
• Álvaro Cunqueiro: Obra próxima ao surrealismo, metáforas irracionais e un marcado gusto pola inspiración onírica (Mar ao norde, 1932).

Vangarda non rupturista:

• NEOTROBADORISMO.
• Álvaro Cunqueiro: Máis renovador respecto ás temáticas e formas medievales, presente nas súas obras un tratamento moi na liña dos movementos vangardistas (Cantiga nova que se chama ribeira, 1933).
• F. Bouza Brey: Máis tradicional na repetición dos esquemas formais da poesía trobadoresca (Nao senlleira, 1933).
• Hilozoísmo: Amado Carballo (O galo, 1928).

Prosa das Vangardas

PROSA DAS VANGARDAS:

RAFAEL DIESTE: Mellor prosista desta xeración que preferiu a poesía. OBRA: Dos arquivos do trasno. Conxunto de relatos onde se transmite, a través de diversos personaxes, o carácter do home galego (bondadoso, orgulloso, sinxelo...). Presenza do mundo real e do imaxinario ou marabilloso (mouros, Santa Compaña...). Precursora do realismo máxico.

VICENTE RISCO: Formación intelectual. Interese na tradición etnográfica galega, nas novidades estéticas do seu tempo, e no coñecemento e divulgación das culturas alleas e o esoterismo.

• Etapas da súa evolución ideolóxica e literaria:
  • a) Pregaleguista: Previa ao ingreso nas Irmandades: dirixe La Centuria. Actitude cosmopolita e individualista.
  • b) Galeguista: É un dos principais teóricos do nacionalismo e desenvolve un intenso labor literario e político.
  • c) Nacional-catolicista: Afástase do galeguismo e retoma a súa actitude individualista do inicio.
• OBRA: Narrativa (O lobo da xente), Ensaio (Teoría do nacionalismo galego), Teatro (O bufón de El-Rei).

OTERO PEDRAYO: Cultivou todos os xéneros e destacou polo seu saber enciclopédico e a súa oratoria privilexiada. É especialmente importante a súa obra narrativa, con títulos como Os camiños da vida e Arredor de si. Membro das Irmandades, do SEG e do PG. Posteriormente participará na fundación da editorial Galaxia.

• OBRA: Relato breve (Pantelas), Poesía (Bocarribeira), Teatro (A lagarada), Novelas (Os camiños da vida), Ensaio (Polos vieiros da saudade).